آیینها و جشنهای مذهبی کوردهای ایزدی؛ پیوند عمیق انسان، طبیعت و کیهان
جشنهای ایزدیها هویت فرهنگی غنی این جامعه را به تصویر میکشند
تقویم مذهبی کوردهای ایزدی سرشار از جشنها و آیینهایی است که هر یک بازتابدهندهی پیوند عمیق میان انسان، طبیعت و کیهان بوده و هویت فرهنگی غنی این جامعه را به تصویر میکشند.
جشنهای مذهبی ایزدیها آینهی تمامنمای ارتباط عمیق میان انسان، کیهان و طبیعت است. در رأس این مناسبتها، «سال نو» به عنوان نماد رستاخیز زمین و جشن «جَمای» به عنوان بزرگترین گردهمایی سالانه در معبد لالش قرار دارند. آیینهایی چون «چلهی زمستان» و «چلهی تابستان» بیانگر مقاومت و تزکیهی نفس هستند، در حالی که جشنهای «خضر الیاس» و «روزه»، ابعاد معنوی و همبستگی اجتماعی را تقویت میکنند. جشنهای «بیلنده» و «قربان» نیز مفاهیم کیهانی و انسانی نظیر بخشندگی و نوزایی را بازآفرینی میکنند. این مناسبتها با سنتهای نادری همچون روشن کردن ۳۶۵ چراغ و رنگآمیزی تخممرغ، هویتی فرهنگی و غنی به کوردهای ایزدی بخشیدهاند.
جشن سال نو
جشن سال نوی ایزدی، مهمترین و مقدسترین عید مذهبی این جامعه است که سالانه در اواسط ماه آوریل برگزار میشود. این جشن معمولاً میان ۱۴ تا ۲۰ آوریل (۲۵ تا ۳۱ فروردین) متغیر است؛ به عنوان نمونه در سال ۲۰۲۶ میلادی، این مناسبت مصادف با ۱۵ آوریل (۲۶ فروردین ۱۴۰۵) است. چنانچه یکم آوریل مصادف با روز پنجشنبه باشد، جشن به چهارشنبهی هفتهی بعد موکول میشود.
معبد لالش مرکز اصلی برگزاری این مراسم است. در این مکان، «باباشیخ» و شورای روحانی ایزدیها مراسم روشن کردن ۳۶۵ چراغ را به تعداد روزهای سال انجام میدهند. ایزدیها در این روز برای گرامیداشت حیات دوبارهی زمین به دامان طبیعت میروند. آنان بر این باورند که در این روز «ملک طاووس» برای گسترش صلح و زیبایی به زمین آمده تا آن را از حالت مذاب به زمینی سخت و قابل سکونت تبدیل کند. ماه آوریل در باور ایزدیها «عروس سال» نامیده میشود؛ از این رو در این ماه ازدواج و شخم زدن زمین ممنوع است تا زیبایی و نوزایی طبیعت دستخوش تغییر نشود.
جشن بیلنده
جشن بیلنده یکی از اعیاد کهن و اصیل مذهبی ایزدیهاست که ماهیتی کشاورزی و طبیعی دارد و با نوزایی حیات و خاک گره خورده است. این جشن سالانه در نخستین جمعهی ماه ژانویه برگزار میشود و اغلب در فاصلهی ۱ تا ۷ ژانویه (۱۱ تا ۱۷ دی) قرار میگیرد.
واژهی «بیلنده» به معنای «برخاستن» یا «ظهور» است. این روز نمادی برای پایان فصل کاشت و انتظار برای رویش محصولات کشاورزی محسوب میشود و همزمان فرصتی برای حلالیتطلبی و پاکشدن از گناهان است. در عصر روز جشن، آیینی به نام «گورکا گای» برگزار میشود که طی آن تلی از هیزم در میانهی حیاط یا میدان روستا به آتش کشیده میشود و بزرگِ خانواده یا روستا با چرخیدن به دور آن، برای برکت محصولات و دامها دعا میکند.
جشن خضر الیاس
این جشن که در نیمهی دوم ماه فوریه و معمولاً در ۱۸ یا ۱۹ فوریه (۲۹ یا ۳۰ بهمن) برگزار میشود، از شناختهشدهترین اعیاد ایزدیها با رویکردی عمیقاً معنوی است. افرادی که نامشان «خضر» یا «الیاس» است و یا نذری دارند، سه روز پیش از عید روزه میگیرند و روز پنجشنبه را جشن میگیرند.
خضر و الیاس در باور ایزدیها دو شخصیت یا «نشان» مقدس هستند؛ خضر به عنوان فریادرس زمین و حافظ مسافران، و الیاس به عنوان محافظ دریاها شناخته میشود. در این جشن، شکار و کشتن هرگونه جاندار به نشانهی احترام به طبیعت و حیات، مطلقاً ممنوع است.
جشن چلهی زمستان
این مراسم که هر ساله در ۲ فوریه (۱۳ بهمن) برگزار میشود، نشاندهندهی پایان ۴۰ روز سرمای سخت زمستان است که از ۲۱ دسامبر (۳۰ آذر) آغاز میشود. مفهوم اصلی این جشن با ۴۰ روز روزهداری روحانیون ایزدی (معروف به چلهگیر) گره خورده است. آنان با ورود به «چلهخانه» به دعا و نیایش برای صلح و برکت میپردازند و این جشن در واقع مراسم افطار و بازگشت آنان به میان جامعه است.
جشن قربان
این جشن بر اساس تقویم شرقی تاریخ ثابتی دارد و هر ساله در ۲۳ ژوئن (۲ تیر) به صورت رسمی و گسترده در معبد لالش برگزار میشود. فلسفهی این روز با داستان پیامبر ابراهیم و قربانی کردن فرزندش پیوند دارد و به عنوان نمادی از رهایی و فداکاری مقدس گرامی داشته میشود.
جشن روزه
یکی از مقدسترین اعیاد ایزدیهاست که در ماه دسامبر (غالباً ۱۵ تا ۲۰ دسامبر / ۲۴ تا ۲۹ آذر) برگزار میشود. ایزدیها سه روز متوالی روزه میگیرند و روز جمعه را جشن میگیرند. این مراسم در کوتاهترین روزهای سال برگزار میشود که نمادی از پیروزی نور بر تاریکی است. حلالیتطلبی، آشتی و کمک به نیازمندان از مهمترین رسوم این روز به شمار میرود.
جشن چلهی تابستان
این جشن که از ۳۰ ژوئیه تا ۲ اوت (۸ تا ۱۱ مرداد) برگزار میشود، پس از ۴۰ روز روزهداری روحانیون (از ۲۴ ژوئن تا ۳ اوت / ۳ تیر تا ۱۲ مرداد) فرا میرسد. روزهداری در گرمترین روزهای سال، نمادی از غلبه بر نفس و تابآوری در برابر سختیهای زندگی و طبیعت است.
جشن جَمای (جشن گردهمایی)
بزرگترین و طولانیترین جشن مذهبی ایزدیهاست که همچون یک حج سالانه عمل میکند. این مراسم از ۶ تا ۱۲ اکتبر (۱۴ تا ۲۰ مهر) به مدت هفت روز منحصراً در معبد لالش برگزار میشود. واژهی «جمای» از ریشهی جماعت گرفته شده و نماد اتحاد ایزدیهاست. در این هفت روز، بروز هرگونه درگیری و خصومت میان انسانها ممنوع است و هر عصر ۳۶۵ چراغ در معبد برافروخته میشود.