پنجاهودومین سالگرد جاودانگی لیلا قاسم
لیلا قاسم نماد ایستادگی و مقاومت زنان کوردستان
لیلا قاسم، نخستین زن مبارز کورد که توسط رژیم بعث عراق به دار آویخته شد، پس از گذشت ۵۲ سال همچنان به عنوان نماد فداکاری و مبارزه در راه آزادی کوردستان شناخته میشود.
امروز ۱۲ مه ۲۰۲۶ (۲۲ اردیبهشت ۱۴۰۵)، پنجاهودومین سالروز اعدام لیلا قاسم، مبارز سیاسی کورد و از چهرههای درخشان جنبش آزادیخواهی است. او که در میان ملت کورد به «عروس کوردستان» و «خوشکه لیلا» (خواهر لیلا) شهرت یافته، نخستین زنی بود که به دلیل فعالیتهای سیاسی علیه رژیم بعث، جان خود را فدای آرمانهایش کرد.
از خانقین تا دانشگاه بغداد؛ آغاز بیداری سیاسی
لیلا قاسم در سال ۱۹۵۲ (۱۳۳۱) در روستای بامیلی از توابع خانقین در استان دیاله، در خانوادهای کورد فیلی و میهنپرست دیده به جهان گشود. پدر وی، قاسم حسن، از کارکنان پالایشگاه نفت الوند بود. لیلا پس از گذراندن دوران تحصیلات ابتدایی و متوسطه در زادگاهش، در سال ۱۹۷۱ (۱۳۵۰) به همراه خانواده به بغداد مهاجرت کرد و در رشتهی جامعهشناسی دانشکدهی ادبیات دانشگاه بغداد پذیرفته شد.
او از همان دوران نوجوانی با آرمانهای ملت خود آشنا شد و در سال ۱۹۷۰ (۱۳۴۹) از طریق برادرش، سلام قاسم، به اتحادیهی دانشجویان کوردستان پیوست. وی سپس فعالیتهای حرفهای خود را در چارچوب پارت دموکرات کوردستان ادامه داد و نقش موثری در سازماندهی و آگاهیبخشی به دانشجویان کورد در قلب پایتخت عراق ایفا کرد.
مبارزه در پایتخت و ایستادگی در برابر استبداد
لیلا قاسم در دوران فعالیت حرفهای خود، با جواد هموندی، فعال کارگری، همکاری نزدیکی داشت. این دو مبارز بر این باور بودند که سنگر مبارزه برای احقاق حقوق ملت کورد، علاوه بر کوهستانها، باید در کانونهای سیاسی و اداری دشمن نیز تقویت شود. لیلا با شکستن کلیشههای جنسیتی زمانه، شانه به شانهی مردان در صفوف مبارزه حضور یافت و حتی برای مدتی کوتاه در میان پیشمرگهها به فعالیت پرداخت.
با آغاز موج گستردهی سرکوبهای رژیم بعث در بهار ۱۹۷۴ (۱۳۵۳)، لیلا قاسم به همراه چهار تن از همرزمانش به نامهای جواد هموندی، نریمان فؤاد مستی، حسن حمهرشید و آزاد سلیمان میران، در ۲۸ آوریل ۱۹۷۴ (۸ اردیبهشت ۱۳۵۳) بازداشت شدند.
دادگاه نمایشی و عروج بر چوبهی دار
اعضای این گروه تحت شدیدترین شکنجههای جسمی و روحی قرار گرفتند، اما از افشای اطلاعات همرزمان خود خودداری کردند. دستگاه قضایی رژیم بعث در یک دادگاه نمایشی، آنها را به اتهامات واهی همچون «توطئه علیه امنیت ملی» به اعدام محکوم کرد.
تنها دو هفته پس از بازداشت، در سحرگاه ۱۲ مه ۱۹۷۴ (۲۲ اردیبهشت ۱۳۵۳)، حکم اعدام لیلا قاسم و یارانش در بغداد اجرا شد. لیلا در آخرین لحظات زندگی، با شجاعتی کمنظیر و در حالی که لباس سنتی کوردی بر تن داشت، خطاب به دژخیمان اعلام کرد که مرگ او موجب بیداری هزاران کورد خواهد شد و از اینکه جانش را در راه رهایی کوردستان فدا میکند، احساس سربلندی میکند. پیکر مطهر وی در قبرستان وادیالسلام نجف به خاک سپرده شد.
میراث ماندگار و جایگاه تاریخی
خبر اعدام این زن مبارز، بازتاب گستردهای در رسانههای بینالمللی داشت و نام او را به عنوان نخستین زن اعدامی در تاریخ سیاسی مدرن عراق ثبت کرد. فشارها بر خانوادهی وی نیز ادامه یافت؛ برادرش سلام قاسم بعدها توسط رژیم کشته شد و والدینش نیز در غربت و غم از دست دادن فرزندانشان درگذشتند.
امروزه، لیلا قاسم به یک اسطورهی ملی در تاریخ کوردستان بدل شده است. تندیس یادبود او در مرکز شهر اربیل نصب شده و نام وی زینتبخش هزاران کودک کورد و مراکز آموزشی و فرهنگی است. شاعران برجستهای همچون هێمن موکریانی و جگرخوین در اشعار خود، ایثار و ایستادگی او را ستودهاند و او را نماد بیداری و مقاومت زنان در برابر ستم توصیف کردهاند.