گرامیداشت روز زبان کوردی

اربیل (کوردستان۲۴) ـ مردم کورد در سراسر جهان روز زبان کوردی را گرامی می‌دارند و بر تضمین حقوق زبان مادری تأکید می‌کنند.

امروز جمعه ۱۵ مه ۲۰۲۶، مردم کورد در سراسر جهان، روز زبان کوردی را گرامی می‌دارند. سالروز انتشار مجله تأثیرگذار «هاوار» در سال ۱۹۳۲، روز زبان کوردی نامگذاری شده است.

مجله «هاوار» توسط روشنفکر و زبان‌شناس کورد، جلادت عالی بدرخان، در زمان قیمومیت فرانسه در سوریه، در دمشق تأسیس شد.

این مجله که عمدتاً به لهجه کرمانجی با استفاده از الفبای لاتین منتشر می‌شد و تا سال ۱۹۴۳، ۵۷ شماره از آن چاپ شد، مطالعات دستور زبان، شعر، فولکلور، تاریخ و مقالات فرهنگی را پوشش می‌داد.

روز زبان کوردی نه تنها نقش مجله «هاوار» در مشروعیت بخشیدن به زبان کوردی به عنوان یک رسانه ادبی، بلکه مبارزه گسترده‌تر و یک قرنی علیه سیاست‌های سرکوب زبانی که به دنبال محو هویت کوردی بوده‌اند را گرامی می‌دارد.

ریشه‌های این مبارزه به پیامدهای جنگ جهانی اول و فروپاشی امپراتوری عثمانی برمی‌گردد.

معاهده تصویب‌نشده سِور (۱۹۲۰) خودمختاری کوردها را وعده داده بود، اما معاهده لوزان (۱۹۲۳) کوردستان را بدون توجه به حق تعیین سرنوشت کوردها، بین دولت-ملت‌های تازه تأسیس شده ترکیه، ایران، عراق و سوریه تقسیم کرد.

در جمهوری نوظهور ترکیه تحت رهبری مصطفی کمال آتاتورک، تلاش برای همسان‌سازی قومی-زبانی به دکترین دولت تبدیل شد.

قانون اساسی ۱۹۲۴ زبان ترکی را تنها زبان رسمی اعلام کرد و شهروندی را در امتداد خطوط قومی ترک تعریف کرد. مدارس، نشریات و انجمن‌های کوردی در سال‌های ۱۹۲۴-۱۹۲۵ با صدور فرمانی تعطیل شدند.

پس از سرکوب شورش شیخ سعید در سال ۱۹۲۵، مقامات زبان کوردی را به طور کامل در زندگی عمومی، دادگاه‌ها و آموزش ممنوع کردند.

نام مکان‌ها، نام‌های شخصی و حتی کلمه «کوردستان» به طور سیستماتیک از نقشه‌ها و گفتمان رسمی پاک شدند. مردم کورد رسماً به عنوان «ترک‌های کوهی» معرفی شدند و زبان آنها به عنوان یک گویش صرف یا زبان بومی بدوی نامناسب برای تمدن مدرن رد شد.

این سیاست‌ها در طول قرن بیستم تشدید شد.

در سال ۱۹۹۱ انتشار مطالب به زبان کوردی تا حدی امکان‌پذیر شد و پخش محدود تلویزیونی تنها در سال ۲۰۰۲ تحت فشارهای پیوستن به اتحادیه اروپا آغاز شد.

حتی امروز، آموزش زبان مادری در مدارس دولتی امکان‌پذیر نیست و رسانه‌های کوردی زبان با پیگرد قضایی مداوم روبرو هستند.

سرکوب مشابهی، هرچند متفاوت، در جاهای دیگر نیز رخ داده است. در ایرانِ دوره پهلوی (۱۹۲۵-۱۹۷۹)، کارزار فارسی‌سازی رضاشاه، زبان‌های غیرفارسی را در مدارس و نهادهای رسمی ممنوع کرد و با زبان کوردی به عنوان تهدیدی برای تمامیت ارضی رفتار کرد، سیاستی که با فراز و نشیب‌هایی ادامه پیدا کرد.

در سوریه‌ نیز سیاست‌ عرب‌‌سازی تحت حکومت‌های حافظ و بشار اسد، زبان کوردی را در آموزش و ادارات دولتی ممنوع کرد و بسیاری از کوردها را از حق شهروندی محروم کرد.

در عراق، رژیم سلطنتی (از ۱۹۳۲ به بعد) و بعدها رژیم صدام حسین، سیاست‌های آموزش زبان عربی را اعمال کردند که زبان کوردی را در نهادهای دولتی به حاشیه راند، اگرچه دولت اقلیم کوردستان پس از قیام ۱۹۹۱ زبان کوردی را به عنوان یک زبان رسمی تثبیت کرده است.

با اینحال زبان کوردی همچنان زنده و پویا مانده است و امروز، کوردها از اربیل تا دیاربکر، از قامشلو تا مهاباد، تا مراکز دیاسپورا در اروپا و فراتر از آن گرد هم می‌آیند و با شعرخوانی، برگزاری کارگاه‌های زبان و تأکید بر تضمین حقوق زبان مادری آن را گرامی می‌دارند.

ب.ن