Peşewa Qazi Muhammed’in idam edilişinin 79. yıl dönümü

Mahabad'daki Kürdistan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Qazi Muhammed'in idam edilmesinin üzerinden 79 yıl geçti.

31 Mart 1947'de Qazi Muhammed, kardeşi Ebülkasım Qazi ve kuzeni Hama Hüseyin Han Seyfi Qazi ile birlikte Kürdistan Cumhuriyeti'nin başkenti Mahabad'daki Çarçıra Meydanı'nda idam edildiler. Bu liderlerin tek suçu, Kürdistan'ın bağımsızlığı için mücadele etmekti.

İkinci Dünya Savaşı sırasında Sovyetler Birliği ve İngiltere, İran'ın kuzey ve güney bölgelerini işgal etti. Bu süreçte, merkezi Mahabad olan Mukriyan bölgesi ve çevresinde Kürt özgürlük hareketi için tarihi bir fırsat doğdu. 22 Ocak 1946'da Mahabad'daki Çarçıra Meydanı'nda Kürdistan Cumhuriyeti ilan edildi.

Tarihi kaynaklar, cumhuriyetin yönetiminde Kürdistan'ın diğer parçalarından insanların da yer aldığını belirtmektedir. Mele Mustafa Barzani liderliğindeki Barzani güçleri, Kürdistan Cumhuriyeti'nin generali olarak büyük destek vermiş ve birçok bölgede cumhuriyeti savunmuşlardır.

Dönemin İranlı yetkilisi Ahmed Gavam (Gavamu's-Saltana), Kızıl Ordu'nun İran'dan çekilmesi şartıyla Sovyetler Birliği'ne kuzey petrolü anlaşması sözü verdi. O dönemde İran'ın güney petrolü İngilizlerin kontrolündeydi ve Ruslar uzun süredir kuzeydeki petrol yataklarını talep ediyordu.

Anlaşmanın uygulanması ve Sovyet birliklerinin çekilmesinin ardından İngiltere ve ABD, İran'a tam destek verdi. Tahran yönetimi, ağır silahlarla donatılmış bir orduyla Kürdistan'a saldırdı. Qazi Muhammed, çatışmaları önlemek adına İranlılarla müzakere yolunu seçti.

Görüşmeler sırasında Tahran liderleri, Kürdistan'da herhangi bir katliam yapmayacaklarına dair söz verdiler. Bunun üzerine Qazi Muhammed, İran ordusunun Mahabad'a girmesine izin verdi.

Ancak belgelere göre Tahran sözünde durmadı. Birkaç ay sonra, tek taraflı bir mahkemede cumhuriyet liderlerine idam cezası verildi ve bu cezalar 31 Mart 1947'de infaz edildi. Aynı zamanda Bokan ve Sakız şehirlerinde de Kürdistan Cumhuriyeti'nin diğer bazı yönetici ve liderleri idam edildi.

Mahabad'daki Kürdistan Cumhuriyeti, modern tarihte Kürtlerin ilk modern devletleşme deneyimidir. Sadece 11 ay süren kısa ömrüne rağmen Kürt ulusal hareketi üzerinde derin bir etki bırakmıştır.

Cumhuriyet döneminde Kürtçe ilk kez okullarda ve resmi kurumlarda resmi dil olarak kabul edildi. Bir ulusal ordu kuruldu, Kürdistan bayrağı resmen dalgalandırıldı ve Kürt yayıncılığı ile basın hayatı büyük bir ivme kazandı.

Cumhuriyetin yıkılışı, dönemin büyük güçlerinin nüfuz alanlarını ve enerji kaynaklarını paylaşmak için yaptıkları gizli anlaşmaların bir sonucuydu. Bu durum, Kürtlerin uluslararası çıkarlara kurban edilmesine yol açmıştır.